सम्राट केसी
१. विद्रोहको पहिलो झिल्को: आन्दोलन र अमर सहिदहरू
हरेक ठूलो परिवर्तनको सुरुवात एउटा सानो झिल्कोबाट हुन्छ। नेपालमा यो परिवर्तनको झिल्को “जेन-जी” नामले चिनिएको त्यो पुस्ताले सल्कायो, जो सूचनाको युगमा जन्मियो, प्रविधिमा हुर्कियो र पुराना नेताहरूको खोक्रो भाषणबाजीभन्दा तथ्य र परिणाममा विश्वास गर्थ्यो। यो आन्दोलन कुनै राजनीतिक दलको आह्वानमा वा कुनै नेताको आदेशमा सुरु भएको थिएन। यो त दशकौंदेखि देशको नसा-नसामा फैलिएको भ्रष्टाचार, नातावाद, कृपावाद र शासकीय अकर्मण्यताले थिचिएका लाखौं युवाहरूको मौनताको विस्फोट थियो।
जब सरकारले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको घाँटी निमोठ्दै सामाजिक सञ्जालमाथि प्रतिबन्ध लगायो, त्यो झिल्कोले डढेलोको रूप लियो। यो पुस्ता सडकमा आयो, नाराहरूमा मात्र होइन, उनीहरूको आँखामा एउटा फरक खालको आगो थियो – यथास्थिति बदल्ने आगो। उनीहरूले कुनै दलको झण्डा बोकेनन्, केवल राष्ट्रको झण्डा बोके। उनीहरूको एउटै माग थियो – यो देश अब यस्तै चल्दैन, चल्नुहुँदैन।
तर, परिवर्तनको मूल्य सधैं महँगो हुन्छ। यही आन्दोलनको अग्रमोर्चामा, नयाँ नेपालको सपना देख्दादेख्दै, हाम्रा कैयौं होनहार छोराछोरीहरूले आफ्नो जीवनको आहुति दिए। उनीहरू हाम्रो क्रान्तिका अमर सहिद हुन्। उनीहरूले आफ्नो रगतले सिञ्चित गरेर हामीलाई एउटा अवसर दिएका छन् – एउटा यस्तो नेपाल बनाउने, जहाँ भविष्यका कुनै पनि पुस्ताले अधिकार माग्न सडकमा रगत बगाउनु नपरोस्। ती वीर सहिदहरूप्रति शब्द सुमनले मात्र न्याय हुँदैन; उनीहरूको सपनालाई साकार पार्नु नै उनीहरूप्रतिको साँचो श्रद्धाञ्जली हुनेछ।
२. आक्रोशको विस्फोट: भग्नावशेषमा बदलिएका राष्ट्रिय प्रतीकहरू
जब जनताको आवाजलाई लामो समयसम्म दबाइन्छ र उनीहरूको धैर्यको बाँध टुट्छ, तब आक्रोशले सबै सीमाहरू भत्काइदिन्छ। आक्रोशको त्यो अनियन्त्रित ज्वालाले केवल शासकहरूको अहंकारलाई मात्र जलाएन, त्यसले हाम्रो इतिहास, हाम्रो पहिचान र हाम्रो साझा सम्पत्तिलाई पनि खरानी बनायो। सिंहदरबारको ऐतिहासिक ग्यालरी बैठकदेखि संसद भवनको गर्जिएको रोस्ट्रमसम्म, सर्वोच्च अदालतको न्यायको तराजुदेखि सामान्य प्रशासनका महत्त्वपूर्ण फाइलहरू र जनताको रगत-पसिनाले बनेका कैयौं सरकारी कार्यालय तथा सार्वजनिक सम्पत्तिहरू आज हाम्रा आँखा अगाडि जलेर भग्नावशेष बनेका छन्। यो धुवाँको मुस्लोभित्र हाम्रो राष्ट्रिय गौरव जलेको छ, हाम्रो लोकतान्त्रिक यात्राको साक्षी जलेको छ। यो विनाशले हरेक देशभक्त नेपालीको मन रोएको छ।
यो त्रासदीपूर्ण रिक्तता र अनिश्चितताको घडीमा, देशलाई पूर्ण विघटनबाट जोगाउन नेपाली सेनाले जुन संयमता र जिम्मेवारीका साथ सुरक्षाको जिम्मा लिएको छ, त्यो सराहनीय छ। तर सेनाको भूमिका स्थायी समाधान होइन; यो त नागरिक शक्तिलाई एकजुट भएर राष्ट्रिय सहमतिको बाटो खोज्न दिइएको एउटा अमूल्य समय हो। अब यो समयलाई हामीले कसरी उपयोग गर्छौं, त्यसैमा हाम्रो भविष्य निर्भर छ।, यो कालो धूवाँको मुस्लोभित्र हामीले सत्यको उज्यालो खोज्नुपर्छ। यो विनाश कुनै सनक वा रहरले भएको थिएन। यो त ती भवनहरूभित्र बसेर वर्षौंदेखि जनताको सपना र देशको भविष्य जलाउने प्रवृत्तिविरुद्धको सांकेतिक विद्रोह थियो। यो ती संस्थाहरूप्रतिको अविश्वासको चरम रुप थियो, जसले नागरिकलाई सुरक्षा, समृद्धि र न्याय दिन असफल भए। अब यो भग्नावशेषमाथि बसेर एक-अर्कालाई दोषारोपण गर्ने होइन, यो विनाश निम्त्याउने मूल कारणहरूलाई जरैदेखि उखेल्ने संकल्प गर्ने बेला हो।
३. ऐतिहासिक दोबाटो: आशाको किरण र एकताको अग्निपरीक्षा
आज हामी इतिहासको सबैभन्दा संवेदनशील मोडमा छौँ। एकातिर, यो भग्नावशेषले हामीलाई सबै पुराना र काम नलाग्ने संरचनाहरू भत्काएर नयाँ, सुदृढ नेपाल बनाउने अभूतपूर्व अवसर दिएको छ। बालेन शाहको दुरदृष्टि, हर्क साम्पाङको कर्मठता, रवि लामिछानेको साहस, कुलमान घिसिङको इमानदार व्यवस्थापन, सुशीला कार्कीको न्यायिक निडरता र सागर ढकालजस्ता युवाको निरन्तर ऊर्जा – जस्ता कैयौं विश्वासिला अनुहारहरूमा जनताले भविष्यको नेपालको प्रतिबिम्ब देखिरहेका छन्। यी सबै क्षमता र इमानलाई एकीकृत गर्न सके, हामीले साँच्चै चमत्कार गर्न सक्छौँ।
तर, अर्कोतर्फ, त्यही आशाको किरणलाई निभाउन सक्ने खतरनाक बादल पनि मडारिइरहेको छ। जुन जेन-जी पुस्ताको एकताले यो आन्दोलनलाई यहाँसम्म ल्यायो, त्यही एकतामा आज दरार उत्पन्न गराउने प्रयास भइरहेको छ। ‘मेरो नेता’ र ‘तेरो नेता’ भनेर चिया पसल देखि सामाजिक सञ्जाल सम्म सुरु भएका बहसहरूले गुटबन्दीको बीउ रोप्दैछन्। यो हाम्रो एकताको सबैभन्दा ठूलो अग्निपरीक्षा हो। यदि हामी व्यक्तिपूजाको यो पासोमा फस्यौँ, यदि हामीलाई अदृश्य शत्रुहरूले आपसमै लडाउन सफल भए भने, सहिदहरूको बलिदान खेर जानेछ। यो ऐतिहासिक अवसर हाम्रो हातबाट बालुवाझैं फुत्किनेछ, र त्यही भग्नावशेषमाथि गिद्धहरूझैं कुरिरहेका पुराना शक्तिहरूले फेरि आफ्नो शासन स्थापित गर्नेछन्।
४. पुनर्निर्माणको मार्गचित्र: अबको स्पष्ट बाटो
अब केवल माग राखेर वा आक्रोश पोखेर मात्र पुग्दैन। हामीले देशलाई यो संकटबाट बाहिर निकाल्न र नयाँ नेपालको जग बसाल्न एउटा स्पष्ट, व्यावहारिक र समाधानमुखी मार्गचित्र प्रस्तुत गर्नुपर्छ:
•
पहिलो चरण: राष्ट्रिय संवाद र साझा सहमतिको निर्माण यो संकटको घडीमा कुनै एक व्यक्ति वा समूहले मात्र देशलाई निकास दिन सक्दैन। अबको एक मात्र बाटो भनेको एकता, संवाद र सहकार्य हो। अब भावनामा बहकिने होइन, विवेकपूर्ण ढंगले निकास खोज्ने बेला हो। यसका लागि, सर्वप्रथम आन्दोलनकारी युवाहरू, स्वतन्त्र नागरिक अभियन्ताहरू र परिवर्तनका पक्षधर सबै शक्तिहरू एकजुट भएर एउटा साझा ‘नागरिक आवाज’ निर्माण गर्नुपर्छ। यही एकीकृत आवाजले राष्ट्रको संवैधानिक संरक्षक राष्ट्रपति संस्था र देशको सुरक्षाको मेरुदण्ड बनेको नेपाली सेनासँग अविलम्ब निर्णायक वार्ताको थालनी गर्नुपर्छ। यो वार्ताको लक्ष्य कुनै पद वा शक्तिको बाँडफाँड होइन, बरु सबैको विश्वास जित्ने एउटा साझा “नागरिक सरकार” को गठन गर्नु, तथा व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर “राष्ट्रको न्यूनतम साझा कार्यक्रम” तय गर्नु हो।
•
दोस्रो चरण:नागरिक सहभागितामा आधारित राष्ट्रिय एकताको अन्तरिम सरकार गठन यो संवादबाट निस्किएको सहमतिको आधारमा, एउटा सानो, छरितो र gen-z पुस्ता समेटिएको “अन्तरिम राष्ट्रिय सरकार” गठन हुनुपर्छ। यो सरकार कुनै दल वा गुटको होइन, बरु आन्दोलनको मर्म बोकेका, समाजका विभिन्न क्षेत्रबाट विश्वास आर्जन गरेका, र राष्ट्रप्रति पूर्ण बफादार स्वतन्त्र नागरिकहरूको प्रतिनिधिमण्डल हुनुपर्छ। यस सरकारको कार्यदेश स्पष्ट र समयबद्ध हुनुपर्छ:
1. शान्ति र स्थिरता: देशमा शान्ति-सुरक्षा कायम गरी नागरिकको जीवन सामान्य बनाउने।
2. न्याय र जवाफदेहिता: भ्रष्टाचारका पुराना फाइलहरू खोल्न र आन्दोलनमा भएको दमनको छानबिन गर्न एक शक्तिशाली र स्वतन्त्र आयोग गठन गर्ने।
3. संरचनागत सुधार: निर्वाचन प्रणाली, शासकीय स्वरूप, र भ्रष्टाचार निवारण ऐनमा आमूल परिवर्तनका लागि कानुनको मस्यौदा तयार गर्ने।
4. नयाँ निर्वाचन: एक निश्चित समय (जस्तै: ६ महिना) भित्र, यही सुधारिएको प्रणालीअनुसार एक निष्पक्ष आम निर्वाचन गराएर नयाँ, स्वच्छ जनप्रतिनिधिलाई सत्ता हस्तान्तरण गर्ने।
•
तेस्रो चरण: नागरिकको निरन्तर खबरदारी नयाँ सरकार बन्दैमा हाम्रो जिम्मेवारी पूरा हुँदैन। यो आन्दोलनले जन्माएको नागरिक चेतनालाई सधैं जीवित राख्नुपर्छ। सरकारले सही बाटोमा काम गरोस् भनेर निरन्तर खबरदारी गर्ने, प्रश्न सोध्ने र गलत कामको विरुद्ध बोल्ने नागरिक समाजको भूमिका पहिलेभन्दा अझै महत्वपूर्ण हुनेछ।
५. विश्वको प्रेरणा: खरानीबाट उठेका राष्ट्रहरू
इतिहासले देखाएको छ कि महान् राष्ट्रहरू संकटको आगोमा खारिएरै बन्छन्। दोस्रो विश्वयुद्धले ध्वस्त जर्मनी र जापान, कोरियाली युद्धले तहसनहस भएको दक्षिण कोरिया, र भयानक नरसंहारबाट गुज्रिएको रुवान्डा – यी सबै राष्ट्रहरू आफ्नो राष्ट्रिय एकता, कठोर परिश्रम र साझा संकल्पकै बलमा आज विश्वको शिखरमा छन्। उनीहरूले आफ्नो अँध्यारो अतीतलाई बिर्सेनन्, बरु त्यसैबाट पाठ सिकेर आफ्नो भविष्य उज्ज्वल बनाए। उनीहरूको कथाले हामीलाई भन्छ – विनाश अन्त्य होइन, यो त एउटा नयाँ र अझ महान् सुरुवातको अवसर हो।
निष्कर्ष: ऐतिहासिक दायित्व हाम्रो काँधमा
अन्त्यमा, जलेका भवनहरूको यो भग्नावशेष हाम्रो लागि एउटा ऐना हो, जसमा हामीले आफ्नो विगतको असफलता र भविष्यको सम्भावना दुवै देख्न सक्छौँ। अब हामीसँग दुईवटा मात्र विकल्प छन्: कि त यो भग्नावशेषमाथि बसेर आपसमा लड्दै, दोषारोपण गर्दै, पुरानै शक्तिलाई फर्कने मौका दिने; कि त एक-अर्काको हात समातेर, सहिदहरूको सपनालाई आफ्नो आँखामा राखेर, यही खरानीबाट एउटा यस्तो नयाँ नेपालको निर्माण गर्ने, जसको कथा आउने हजारौं पुस्ताले गर्वका साथ सुनाउनेछन्। सहिदहरूले हामीलाई एउटा अवसर दिएर गएका छन् – पुरानोलाई भत्काएर नयाँ बनाउने। यो अवसरलाई हामीले व्यक्तिगत अहंकार, गुटगत स्वार्थ र संकीर्ण सोचको वेदीमा बलि चढाउनु हुँदैन। अब बालेन, रवि , कुलमान, सुशिला, सागर, वा हर्कका फ्यान भनेर विभाजित हुने होइन, हामी सबै “नयाँ नेपाल” का सिपाही बनेर एकजुट हुने बेला हो। यो हाम्रो पुस्ताको ऐतिहासिक दायित्व हो।आउनुहोस्, सहिदहरूको रगतले सिञ्चित यो भूमिलाई साक्षी राखेर प्रण गरौँ – हामी अब विभाजित हुने छैनौँ। हामी सबैलाई मिलाएर, सबैको ज्ञान र विवेकलाई प्रयोग गरेर, एउटा समृद्ध र न्यायपूर्ण नेपालको जग बसाल्नेछौँ। यही नै सहिदहरू प्रतिको साँचो श्रद्धाञ्जली हुनेछ।