पाल्पा, असार १४

विद्यालयको शिक्षा केवल पाठ्यपुस्तक र परीक्षामा सीमित नरही विद्यार्थीले सिकेका ज्ञान, सीप र अनुभवलाई प्रत्यक्ष रूपमा समुदायमा प्रयोग गर्न सकून् भन्ने उद्देश्यले पाल्पाको माथागढी गाउँपालिकाले सञ्चालन गरेको ‘सक्षम सिकाइ कार्यक्रम’ प्रभावकारी बन्दै गएको छ। तीन वर्षअघि सुरु गरिएको यो कार्यक्रमले विद्यालयको शिक्षण–सिकाइ प्रणालीलाई व्यवहारिक, अनुसन्धानमुखी, सिर्जनात्मक र जीवनोपयोगी बनाउने नयाँ अभ्यासको विकास गरेको छ।

यसै कार्यक्रमअन्तर्गत हालै माथागढी गाउँपालिका–३ स्थित दिव्यज्योति माध्यमिक विद्यालयमा आयोजित सामाजिक परियोजना प्रदर्शनीले विद्यार्थीको सिर्जनशीलता, अनुसन्धान क्षमता, नेतृत्व विकास र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई एकैसाथ उजागर गरेको छ। प्रदर्शनीमा आधारभूत तथा माध्यमिक तहका २५ भन्दा बढी विद्यार्थीले समुदायमै पुगेर अध्ययन, अवलोकन, तथ्य संकलन तथा सहभागितामूलक अभ्यासका आधारमा तयार गरेका सामाजिक परियोजनाहरू प्रस्तुत गरेका थिए।

विद्यार्थीहरूले तयार गरेका परियोजनाहरू विद्यालयको कक्षाकोठाभित्र मात्र सीमित थिएनन्। बालविवाह न्यूनीकरण, फोहोरमैला व्यवस्थापन, वातावरण संरक्षण, सरसफाइ, समुदायमा जनचेतना अभिवृद्धि, सामाजिक समस्या पहिचान तथा समाधानका उपाय जस्ता विविध विषयमा उनीहरूले समुदायसँग प्रत्यक्ष सहकार्य गर्दै अध्ययन गरेका थिए। यस प्रक्रियाले पाठ्यपुस्तकमा पढेका सिद्धान्तलाई व्यवहारमा लागू गर्ने अवसर प्रदान गर्नुका साथै विद्यार्थीमा अनुसन्धान गर्ने बानी, समस्या विश्लेषण गर्ने क्षमता र समाधान खोज्ने सोचको विकास गरेको छ।

कार्यक्रमका प्रमुख अतिथि तथा गाउँपालिका अध्यक्ष यमबहादुर चिदीले गाउँपालिकाले विगत तीन वर्षदेखि विद्यालयहरूमा सामाजिक परियोजनालाई प्राथमिकतामा राख्दै आवश्यक बजेट तथा प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउँदै आएको जानकारी दिनुभयो। उहाँले विद्यार्थीले समुदायमै पुगेर स्थानीय समस्या पहिचान गर्ने, त्यसको समाधानका सम्भावना खोज्ने र सिकाइलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्ने वातावरण सिर्जना गर्नु नै कार्यक्रमको मूल उद्देश्य रहेको बताउनुभयो।

“विद्यालयमा सिकेको ज्ञान समाजसँग जोडिन सके मात्र शिक्षाको वास्तविक उद्देश्य पूरा हुन्छ,” अध्यक्ष चिदीले भन्नुभयो, “सामाजिक परियोजनाले विद्यार्थीमा नेतृत्व क्षमता, आत्मविश्वास, अनुसन्धान गर्ने संस्कार र सामाजिक उत्तरदायित्वको भावना विकास गरेको छ। आजका यस्ता अभ्यासले भविष्यका जिम्मेवार, सक्षम र सिर्जनशील नागरिक निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछन्।”

माथागढी गाउँपालिकाले **‘सक्षम सिकाइ कार्यक्रम’**सँगै समग्र शैक्षिक गुणस्तर अभिवृद्धिका लागि विभिन्न नवीन कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ। विशेषगरी ब्रिटिस काउन्सिलसँगको सहकार्यमा शिक्षक तथा विद्यार्थीका लागि सञ्चालन गरिएका क्षमता विकास कार्यक्रमले विद्यालयको शिक्षण पद्धतिमा उल्लेखनीय परिवर्तन ल्याएको गाउँपालिकाको भनाइ छ। विद्यार्थी–केन्द्रित सिकाइ, समूहगत अभ्यास, प्रस्तुतीकरण, अनुसन्धान तथा परियोजनामा आधारित शिक्षण प्रणालीले कक्षाकोठालाई थप सक्रिय, सिर्जनात्मक र सहभागितामूलक बनाएको छ।

कार्यक्रमका संयोजक तथा दिव्यज्योति माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक लोकेन्द्र थापामगरका अनुसार सामाजिक परियोजना प्रदर्शनीले विद्यार्थीमा अनुसन्धान गर्ने क्षमता, प्रस्तुतीकरण कला, आलोचनात्मक सोच तथा समस्या समाधान गर्ने सीपको उल्लेखनीय विकास गरेको छ। उहाँले यस्ता अभ्यासले सिकाइलाई दीर्घकालीन, प्रभावकारी र जीवनोपयोगी बनाउने भएकाले आगामी वर्षहरूमा अझ व्यापक रूपमा निरन्तरता दिनुपर्ने आवश्यकता औँल्याउनुभयो।

वडा नं. ३ का अध्यक्ष तेजबहादुर घर्तीले विद्यार्थीहरूले प्रस्तुत गरेका परियोजनाले विद्यालयमा सिकेको ज्ञानलाई समुदायसँग जोड्दै व्यवहारमा रूपान्तरण गरेको बताउनुभयो। उहाँका अनुसार यस्ता अभ्यासले विद्यार्थीलाई आत्मविश्वासी, सिर्जनशील र जिम्मेवार बनाउनुका साथै विद्यालय र समुदायबीचको सम्बन्धलाई अझ सुदृढ बनाएको छ।

प्रदर्शनीमा सहभागी विद्यार्थीहरू पनि कार्यक्रमप्रति उत्साहित देखिन्थे। उनीहरूका अनुसार कक्षामा पढेको विषयलाई प्रत्यक्ष रूपमा समुदायमा अध्ययन गरी समाधानका उपाय खोज्दा सिकाइ अझ प्रभावकारी, व्यावहारिक र सम्झनयोग्य बनेको छ। सार्वजनिक रूपमा आफ्ना परियोजना प्रस्तुत गर्न पाउँदा बोल्ने कला, नेतृत्व क्षमता, समूहमा काम गर्ने बानी र आत्मविश्वासमा उल्लेखनीय वृद्धि भएको उनीहरूले अनुभव सुनाए।

वर्तमान शिक्षा प्रणाली केवल परीक्षा र अंकमा सीमित नरही जीवनोपयोगी ज्ञान, सीप र व्यवहार निर्माणतर्फ उन्मुख भइरहेका बेला माथागढी गाउँपालिकाको ‘सक्षम सिकाइ कार्यक्रम’ त्यसको सफल उदाहरणका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ। विद्यालय र समुदायबीचको सम्बन्धलाई अझ मजबुत बनाउँदै शिक्षालाई व्यवहारसँग जोड्ने यो अभियानले माथागढीको शैक्षिक क्षेत्रमा नयाँ मापदण्ड स्थापित गरेको छ। यस्ता कार्यक्रमलाई निरन्तरता र विस्तार दिन सकिए विद्यार्थीको समग्र व्यक्तित्व विकास, सामाजिक उत्तरदायित्व र गुणस्तरीय शिक्षाको लक्ष्य हासिल गर्न महत्वपूर्ण योगदान पुग्ने विश्वास गरिएको छ।